โทษตัวเองในทุกเรื่อง แล้วรักษา Agency ไว้

TL;DR

• การรับผิดชอบทุกเรื่องไม่ใช่เพื่อทำโทษตัวเอง แต่เพื่อรักษาอำนาจในการเปลี่ยนแปลงไว้
• เมื่อเราโทษสิ่งภายนอก เราก็มอบอำนาจการแก้ปัญหาให้กับสิ่งที่ควบคุมไม่ได้
• Agency เป็นสิ่งที่เกิดมาพร้อม แต่ต้องรักษาไว้อย่างสติ ไม่ให้ความเชื่อเชิงลบมาทำลาย

แนวคิดหลัก

ลองคิดดูสิว่าเวลาที่เราพบปัญหา เรามักจะทำอย่างไร? โทษคนอื่น โทษสถานการณ์ โทษโชคชะตา หรือโทษระบบที่ไม่เป็นธรรม แต่การทำแบบนี้มีผลข้างเคียงที่เราอาจไม่ได้นึกถึง นั่นคือ เราจะสูญเสียอำนาจในการเปลี่ยนแปลงสิ่งต่างๆ ไป

การรับผิดชอบต่อทุกสิ่งที่เกิดขึ้นกับเรา ไม่ใช่เพื่อทำโทษตัวเองหรือรู้สึกผิด แต่เพื่อรักษา agency ไว้ เพราะถ้าเราไม่รับผิดชอบปัญหา เราก็ไม่มีอำนาจแก้ปัญหานั้น มันเป็นการแลกเปลี่ยนที่คุ้มค่า เราแลกความสบายใจชั่วคราวจากการโทษคนอื่น กับอำนาจในการเปลี่ยนแปลงชีวิตตัวเอง

ทำไมถึงเป็นเช่นนั้น

เหตุผลง่ายๆ ก็คือ เมื่อเราโทษสถานการณ์ภายนอก เราก็มอบอำนาจการเปลี่ยนแปลงให้กับสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ ทำให้เราอยู่ในสถานะ passive รอให้โลกเปลี่ยนแปลงให้เรา แต่เมื่อเรารับผิดชอบ เราจะเริ่มมองเห็นทางเลือกและการกระทำที่เป็นไปได้

สิ่งที่น่าสนใจคือ ความเชื่อแบบนักสงสัยและมองโลกในแง่ร้ายจะกลายเป็นจริงได้ เพราะทำให้เราสูญเสีย agency เมื่อเราเชื่อว่า "คนจนไม่มีทางรวย" หรือ "เกิดผิดชาติเลยไม่มีโอกาส" เราก็จะไม่ลองทำอะไรเลย ความเชื่อเชิงลบเหล่านี้ทำให้เราหยุดลองทำสิ่งใหม่ๆ จึงกลายเป็นคำทำนายที่เป็นจริงเอง

อีกสิ่งหนึ่งที่สำคัญคือ ยิ่งทำอะไรนานและจริงจัง โชคจะมีผลน้อยลง ความพยายามจะมีผลมากขึ้น คนที่มีความสามารถและทำงานอย่างจริงจังเป็นเวลานาน ล้วนประสบความสำเร็จ ถ้าไม่ยอมแพ้ เพราะเวลาช่วยให้เราเรียนรู้ ปรับปรุง และสะสมผลงาน

ตัวอย่างในชีวิตจริง

ตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดก็คือเด็กๆ เด็กมี agency สูงโดยธรรมชาติ เห็นอะไรอยากได้ก็ไปเอา ไม่คิดว่าเป็นไปไม่ได้ แต่เมื่อโตขึ้น เราก็เริ่มเรียนรู้ว่า "โลกมันไม่ง่ายขนาดนั้น" และค่อยๆ สูญเสีย agency ไป

ในโลกธุรกิจ คนเก่งใน Silicon Valley ทุกคนที่ Naval รู้จัก 20 ปีที่แล้ว ประสบความสำเร็จหมดทุกคน เพราะไม่ยอมแพ้ พวกเขาไม่ได้โชคดีกว่าใคร แต่พวกเขารักษา agency ไว้ และทำงานอย่างต่อเนื่อง

หรือดูตัวอย่าง Elon Musk ที่ตั้งเป้าไปดาวอังคาร หรือ Steve Jobs ที่วาดฝันเรื่อง iPad ตั้งแต่ยุค 80 วิสัยทัศน์ระยะยาวเหล่านี้ช่วยให้พวกเขาอดทนผ่านช่วงเวลาที่ยากลำบาก เพราะพวกเขามองเห็นภาพใหญ่และรู้ว่าความยากลำบากตอนนี้เป็นแค่ส่วนหนึ่งของเส้นทางที่ยาวไกล

บริบทไทย

ในสังคมไทยที่มีความเชื่อเรื่องกรรมและโชคชะตา บางครั้งเราก็ยอมแพ้ง่ายเกินไป คิดว่า "เกิดมาแบบนี้แล้ว" หรือ "ไม่มีเส้นสาย" หรือ "ไม่ได้เรียนจบมหาวิทยาลัยดัง" ความเชื่อเหล่านี้ แม้จะมีส่วนที่เป็นจริงบ้าง แต่ถ้าเราปล่อยให้มันกลืนกิน agency ของเรา เราก็จะไม่มีวันรู้ว่าเราสามารถทำอะไรได้บ้าง

จริงๆ แล้ว agency คือสิ่งที่ทุกคนมี แม้ในระบบที่ไม่เป็นธรรม แม้ว่าโอกาสจะไม่เท่ากัน แต่การรักษา agency ไว้ทำให้เรายังมีโอกาสสร้างการเปลี่ยนแปลงได้ ไม่ว่าจะเป็นการเปลี่ยนแปลงชีวิตตัวเอง ครอบครัว หรือแม้แต่สังคม

เราเห็นตัวอย่างคนไทยมากมายที่เริ่มต้นจากจุดที่ไม่ได้เปรียบ แต่ก็สามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงได้ เพราะพวกเขาไม่ยอมให้สถานการณ์มากำหนดชีวิต แต่เลือกที่จะรับผิดชอบและหาทางออกแทน

ข้อควรระวัง

แต่เราต้องระวังไม่ให้แนวคิดนี้กลายเป็นพิษ การโทษตัวเองมากเกินไปอาจทำให้เกิดความเครียดและซึมเศร้า หรือกลายเป็น self-blame แบบทำลายตัวเองแทนที่จะเป็น empowerment นั่นไม่ใช่เป้าหมาย เป้าหมายคือการรักษาอำนาจในการเปลี่ยนแปลงไว้ ไม่ใช่การทำโทษตัวเอง

อีกสิ่งที่ต้องระวังคือ อย่าคิดว่าทุกอย่างควบคุมได้หมด โลกไม่ได้เป็นธรรมจริงๆ มีอุปสรรคระบบที่เอื้อประโยชน์ให้คนบางกลุ่ม ไม่ใช่ทุกคนจะเข้าถึงทรัพยากรหรือโอกาสได้เท่ากัน การยอมรับความจริงนี้ไม่ได้หมายความว่าเราต้องยอมแพ้ แต่หมายความว่าเราต้องเป็นกลยุทธ์ในการใช้ agency

บางปัญหาต้องอาศัยการเปลี่ยนแปลงระบบ ไม่ใช่แค่ความพยายามส่วนบุคคล และเราไม่ควรใช้หลักการนี้เป็นข้ออ้างไม่ช่วยเหลือคนอื่นหรือไม่สนับสนุนการเปลี่ยนแปลงระบบ การมี agency ไม่ได้หมายความว่าเราต้องต่อสู้คนเดียว

สุดท้าย ระวังอย่ามุ่งเน้นแต่ mindset โดยไม่ลงมือทำอะไรจริงๆ การคิดบวกหรือมี agency เป็นจุดเริ่มต้น ไม่ใช่จุดจบ สิ่งสำคัญคือต้องแปลงความคิดนั้นเป็นการกระทำที่เป็นรูปธรรม